Pruszkowska Niepodległa – Żbików

Informacje o trasie:

08 grudnia 2017
Muzeum Dulag 121
40 minut
0,9 km

W sierpniu 1914 r. z inicjatywy J. Piłsudskiego zawiązana została Polska Organizacja Wojskowa (POW) – konspiracyjna organizacja niepodległościowa utworzona do walki z rosyjskim a później niemieckim zaborcą. POW pod dowództwem J. Piłsudskiego, a od 1917 r. pod wodzą płk. E. Rydza-Śmigłego, wsławiła się wieloma udanymi akcjami wywiadowczo-dywersyjnymi oraz zbrojnymi na terenie Królestwa Polskiego, a także Rosji, Ukrainy i Galicji. Rozwiązana została 11 XI 1918 roku.
Pruszkowski oddział POW liczył ok. 40 osób. Wiele spośród nich wcześniej zaangażowanych było w działalność niepodległościową, m.in. w Straży Ogniowej, której ćwiczenia były przykrywką dla ćwiczeń wojskowych. Oddziałem dowodził Jan Ptasznik, pracownik apteki J. Bielawskiego (także peowiaka), w której od lutego 1916 r. mieściła się pruszkowska Komenda POW. To stamtąd 11 XI 1918 r. dwa oddziały POW wyruszyły, aby rozbroić niemieckie posterunki. Pierwszy, 14-osobowy oddział pod dowództwem J. Ptasznika, rozbroił żandarmów niemieckich na posterunku przy przejeździe kolejowym na Żbikowie (przy ul. 3 Maja), głównych koszarach przy Klonowej oraz na posterunku na dworcu kolejowym. Drugi, 20-osobowy oddział, po obsadzeniu posterunków na Żbikowie i moście kolejowym nad Utratą udał się do koszar niemieckich. Tam spotkali komendanta Ptasznika, który nakazał im rozbrojenie posterunków na żbikowskiej Papierni (ul. Broniewskiego 1), w Utracie (dziś Piastów) oraz posterunku żandarmerii w domu Józefa Bielawskiego (ul. B. Prusa 32). Żandarmi nie stawiali oporu. „Rozbrojeni Niemcy spokojnie przebywali w koszarach, upominając się tylko o rychłe odesłanie ich do domów” – pisał 10 lat później redaktor „Głosu Pruszkowa”. Tego samego dnia komendant Ptasznik wkroczył do siedziby Rady Miejskiej, obwieszczając, że obejmuje funkcję komendanta miasta, odpowiedzialnego za bezpieczeństwo publiczne. POW sprawowało władze do 3 XII 1918 r., kiedy przekazało ją ponownie w ręce Rady.

Punkt A: Bursa, ul. Cicha 13

W latach 1916-1928 w Pruszkowie działał miejscowy oddział Rady Główną Miejscowej (RMO) – polskiej organizacji niosącej pomoc materialną zubożonemu wojną społeczeństwu polskiemu (patrz: Siedzima RMO). W wojennej zawierusze szczególnie ucierpiały dzieci. Komitet Obywatelski w Pruszkowie raportował, że tylko po ostrzale artyleryjskim z 1914 r. w Pruszkowie przybyło ponad 200 sierot wojennych. Właśnie z myślą o nich powstawały bursy RMO., których pod koniec Wielkiej Wojny działało w mieście już kilkanaście (patrz także: Bursy przy ul. Narodowej).

Punkt B: Warsztaty Drogi Żelaznej

W 1897 r. na obrzeżach wsi Żbików uruchomiono Warsztaty Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Ich powstanie było impulsem do szybkiej urbanizacji dzielnicy. Wokół warsztatów wytyczono ulice i wybudowano czynszowe kamienice, w których zamieszkali robotnicy i kolejarze. Powstał Żbikówek. W środowisku kolejarskim prężnie działało Stowarzyszenie Spożywców Pracowników Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, które oprócz prowadzenia przystępnych cenowo sklepów, zajmowało się także działalnością oświatową, rozprowadzając prasę, organizując wykłady i odczyty, a także prowadząc bibliotekę dla kolejarzy. Najbardziej zasłużonym działaczem Stowarzyszenia był członek PPS, kolejarz Wojciech Radomski (1870-1936), uczestnik strajków 1905 r., organizator pruszkowskiego Uniwersytetu dla Wszystkich, a w l. 1919-1935 naczelnik Warsztatów. (Patrz: Szkoła Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej).

Punkt C: Apteka Bielawskiego

W sierpniu 1914 r. z inicjatywy J. Piłsudskiego zawiązana została Polska Organizacja Wojskowa (POW) – konspiracyjna organizacja niepodległościowa utworzona do walki z rosyjskim a później niemieckim zaborcą. POW pod dowództwem J. Piłsudskiego, a od 1917 r. pod wodzą płk. E. Rydza-Śmigłego, wsławiła się wieloma udanymi akcjami wywiadowczo-dywersyjnymi oraz zbrojnymi na terenie Królestwa Polskiego, a także Rosji, Ukrainy i Galicji. Rozwiązana została 11 XI 1918 roku.
Pruszkowski oddział POW liczył ok. 40 osób. Wiele spośród nich wcześniej zaangażowanych było w działalność niepodległościową, m.in. w Straży Ogniowej, której ćwiczenia były przykrywką dla ćwiczeń wojskowych. Oddziałem dowodził Jan Ptasznik, pracownik apteki J. Bielawskiego (także peowiaka), w której od lutego 1916 r. mieściła się pruszkowska Komenda POW. To stamtąd 11 XI 1918 r. dwa oddziały POW wyruszyły, aby rozbroić niemieckie posterunki. Pierwszy, 14-osobowy oddział pod dowództwem J. Ptasznika, rozbroił żandarmów niemieckich na posterunku przy przejeździe kolejowym na Żbikowie (przy ul. 3 Maja), głównych koszarach przy Klonowej oraz na posterunku na dworcu kolejowym. Drugi, 20-osobowy oddział, po obsadzeniu posterunków na Żbikowie i moście kolejowym nad Utratą udał się do koszar niemieckich. Tam spotkali komendanta Ptasznika, który nakazał im rozbrojenie posterunków na żbikowskiej Papierni (ul. Broniewskiego 1), w Utracie (dziś Piastów) oraz posterunku żandarmerii w domu Józefa Bielawskiego (ul. B. Prusa 32). Żandarmi niestawiali oporu. „Rozbrojeni Niemcy spokojnie przebywali w koszarach, upominając się tylko o rychłe odesłanie ich do domów” – pisał 10 lat później redaktor „Głosu Pruszkowa”. Tego samego dnia komendant Ptasznik wkroczył do siedziby Rady Miejskiej, obwieszczając, że obejmuje funkcję komendanta miasta, odpowiedzialnego za bezpieczeństwo publiczne. POW sprawowało władze do 3 XII 1918 r., kiedy przekazało ją ponownie w ręce Rady.

Punkt D: Pomnik Tadeusza Kościuszki

Obchodzone w 1917 r. stulecie śmierci T. Kościuszki stało się pretekstem do organizacji ogólnonarodowego święta. Za zgodą niemieckich władz okupacyjnych w całym Królestwie Polskim odbyły się pochody, koncerty i uroczyste gale. Pomysłodawcą pruszkowskich uroczystości był proboszcz żbikowskiej parafii ks. T. Czechowski, a w komitecie obchodów znaleźli się najznamienitsi Pruszkowianie. 15 X 1917 r., dokładnie w stulecie śmierci generała, odbył się uroczysty pochód i odsłonięcie jego popiersia, które stoi do dziś przy skrzyżowaniu ul. Warsztatowej i 3 Maja. W międzywojniu tradycję uroczystych marszy kontynuowano w Pruszkowie w kolejne rocznice odzyskania niepodległości.

Punkt E: Bursy, ul. Narodowa

W latach 1916-1928 w Pruszkowie działał miejscowy oddział Rady Główną Miejscowej (RMO) – polskiej organizacji niosącej pomoc materialną zubożonemu wojną społeczeństwu polskiemu (patrz: Siedzima RMO). W wojennej zawierusze szczególnie ucierpiały dzieci. Komitet Obywatelski w Pruszkowie raportował, że tylko po ostrzale artyleryjskim z 1914 r. w Pruszkowie przybyło ponad 200 sierot wojennych. Właśnie z myślą o nich powstawały bursy RMO., których pod koniec Wielkiej Wojny działało w mieście już kilkanaście (patrz także: Bursa przy ul. Cichej 13). Przy ul. Narodowej mieściły się ich aż 5, w domach przy numerach 3, 5, 11, 15, 30.

Punkt F: Szkoła Drogi Żelaznej

Od 1900 r. na Żbikowie działała także 2-klasowa szkoła początkowa dla dzieci kolejarzy i pracowników Warsztatów Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, której twórcą był kolejarz i wybitny działacz oświatowy inż. Stanisław Michalski. Szkoła początkowo mieściła się w budynku tzw. „Papierni” (ul. Broniewskiego 1), ale w 1902 r. przeniesiona została do budynku przy ul. Szkolnej 14. Dzięki staraniom Michalskiego i dyrekcji Drogi Żelaznej, która hojnie finansowała szkołę, była to jedna z najlepiej wyposażonych i utrzymanych placówek w powiecie. Szkoła dysponowała nowocześnie wyposażonymi salami lekcyjnymi i pomocami lekcyjnymi (aparat do przeźroczy, atlasy, zbiory obrazów, gabloty z owadami), salą gimnastyczną, biblioteką i zakładem stolarskim, zaś uczniowie objęci byli opieką lekarską. W szkole odbywały się także otwarte dla wszystkich odczyty i prelekcje, kursy dla analfabetów i działał amatorski teatr. Dzięki prywatnemu statutowi szkoły w l. 1905-1912 prowadzono w niej nauczanie w j. polskim. Gdy w 1912 r. wprowadzono obowiązek nauczania w j. rosyjskim, nauczycielka historii W. Zachariasiewiczówna rozpoczęła tajną naukę w języku ojczystym. Wiele wskazuje na to, że jeden z tamtejszych nauczycieli był pomysłodawcą założenia pierwszej w Pruszkowie, tajnej drużyny skautowej im. B. Głowackiego.

Punkt G: Ochotnicza Straż Pożarna

Starania o utworzenie straży ogniowej rozpoczęło w 1910 r. małżeństwo Potulickich 1 , T. Bagdach i J. Szczepkowski. W maju 1911 r. za zgodą władz carskich powołano Towarzystwo Ochotniczej Straży Ogniowej w Pruszkowie i Żbikowie, a 25 VIII 1912 r. odbyła się jej uroczysta inauguracja. Pruszkowska siedziba oraz plac treningowy mieściły na użyczonym nieodpłatnie przez hr. Potulickiego placu naprzeciw kościoła św. Kazimierza; zaś żbikowska na placu Chaima Orłowskiego między dzisiejszymi ul. Łączniczek AK i Pańską (na wysokości nr. 20). W jej pierwszym zarządzie znaleźli się hr. Potulicki (prezez), J. Troetzer (naczelnik, 12 ), T. Bagdach, M. Chełmiński, J. Augustynowicz, A. Głowacki, K. Piotrowski i J. Szczepkowski. Straż ogniowa była pierwszą oficjalną pruszkowską organizacją z polskim mundurem i musztrą, a także przykrywką dla działalności niepodległościowej. W jej szeregach znalazły się osoby związane ze zdelegalizowanym gniazdem „Sokoła”, którego program wykorzystywano w ćwiczeniach. Strażacy prowadzili także działalność wydawniczą: w 1912 r. ukazał się „Strażak” – pierwsze pruszkowskie czasopismo, a w latach 1913-1914 ukazywał się „Rocznik Straży Ogniowej Ochotniczej w Pruszkowie i Żbikowie”. Przy straży działała także tajna drużyna skautowa, a w okresie I wojny światowej komórka POW.

Ze względu na bardzo małą rozdzielczość ekranu urządzenia na którym przeglądasz stronę, komentarze zostały ukryte.

Dodaj komentarz

Wymagane pola to: Podpis oraz adres e-mail. Twój adres e-mail nie będzie wyświetlany.