Pruszkowska Niepodległa – Pruszków

Informacje o trasie:

08 grudnia 2017
Muzeum Dulag 121
120 minut
3,4 km

Na przełomie XIX i XX w. Pruszków był prężnie rozwijającą się osadą fabryczną. Razem z powstawaniem fabryk i zakładów przemysłowych – m.in. Warsztatów Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej , Fabryki Maszyn Troetzera, „Ultramaryny” Sommera i Nowera czy Fabryki Majewskiego – do miasta przybywali przemysłowcy, inżynierowie, lekarze – przyszła elita, która obok działalności na rzecz rozwoju miasta czynnie zaangażowała się w dążenia niepodległościowe. Szczęśliwie dla Pruszkowa, działalność ta zajmowała ludzi, którym w równym stopniu na sercu leżało dobro współmieszkańców jak i los kraju. To oni podejmowali na terenie miejscowości inicjatywy modernizacyjne i oświatowe, zakładając i finansując pierwsze polskie szkoły powszechne, biblioteki i czytelnie z książkami w języku polskim czy pionierskie jak na owe czasy przedsięwzięcia oświatowe; zakładali organizacje pożytku publicznego, będące równocześnie przykrywką dla działalności niepodległościowej, np. Ochotniczą Straż Ogniową. To oni powoływali wreszcie działające legalnie lub tajne stowarzyszenia i koła ogólnopolskich organizacji, m.in. Towarzystwo Gimnastycznego „Sokół”, Polskiej Macierzy Szkolnej, Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich, Uniwersytetu dla Wszystkich, Towarzystwa Kultury Polskiej czy kolejarskiego Towarzystwa „Jedność”. W trakcie Wielkiej Wojny, kiedy zniszczony w ostrzale artyleryjskim 1914 r. Pruszków zyskał prawa miejskie, wielu z nich podjęło pracę społeczną w ramach Komitetu Obywatelskiego, a później Rady Miejscowej Opiekuńczej, która utworzyła i zarządzała niemal 50 instytucjami pomocowymi m.in. sklepami, kuchniami dla ubogich i bursami, na terenie Pruszkowa, Żbikowa i Tworek. Podjęta u progu XX w. oświatowa praca u podstaw już wówczas przyniosła efekty. To właśnie wychowankowie polskich szkół zasilili szeregi nielegalnych drużyn harcerskich, a także pruszkowskiego oddziału Polskiej Organizacji Wojskowej, który 11 XI 1918 r. rozbroił niemieckie posterunki i przejął władzę w mieście. Tworząc polskie instytucje i zręby społeczeństwa obywatelskiego, pruszkowscy działacze budowali podwaliny przyszłej niepodległej Polski. Ich ciężka praca służyła realizacji jednego celu: budowie samorządnego i nowoczesnego miasta w wolnej i niepodległej Polsce.

Punkt A: Pałacyk Potulickich

W latach 1892-1919 w Pałacyku mieszkał hrabia Antoni G. Potulicki (1856-1919) – społecznik, jedna z najbardziej zasłużonych dla Pruszkowa osób. Pochodził z Wielkopolski, w Niemczech ukończył studia prawnicze i odbył służbę w wojsku. W 1892 r. ożenił się z Jadwigą M. Wołowską i zamieszkał w należącej do rodziny jego żony posiadłości w Pruszkowie. Aktywnie uczestniczył w posiedzeniach sołectwa. To on przekonał włościan do dobrowolnego opodatkowania się na rzecz potrzeb ich miejscowości. Zabiegał u władz carskich o nadanie wsi Pruszków statusu osady miejskiej. Był fundatorem i współinicjatorem założenia pierwszej szkoły elementarnej we wsi, budowy kościoła parafialnego św. Kazimierza, elektryfikacji wsi, a także pierwszej Ochotniczej Straży Ogniowej. W latach 1906-1907 działał w zarządzie koła Polskiej Macierzy Szkolnej – instytucji wspierającej działające w zaborze rosyjskim prywatne szkoły z wykładowym językiem polskim.

Punkt B: Dom Potulickiego

W 1903 r. z inicjatywy hr. Potulickiego w położonym na terenie jego posiadłości, nieistniejącym już domu przy ul. Szerokiej (obecnie ul. Kraszewskiego, okolice numeru 14/16) powstała pierwsza ogólnodostępna pruszkowska czytelnia. W tym samym domu miał siedzibę „Mariadwinek” – pionierska jak na owe czasy szkoła ochroniarek założona przez Marię Weryho-Radziwiłłowicz, a od 1906 r. założone przez Potulickiego gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” – przykrywka dla działalności niepodległościowej. Kiedy w 1908 r. władze carskie zdelegalizowały „Sokoła”, gniazdo kontynuowało działalność jako „Klub Atletów”, a później „Klub Miłośników Gry w Palanta”.

Punkt C: Straż Ogniowa

Starania o utworzenie straży ogniowej rozpoczęło w 1910 r. małżeństwo Potulickich 1 , T. Bagdach i J. Szczepkowski. W maju 1911 r. za zgodą władz carskich powołano Towarzystwo Ochotniczej Straży Ogniowej w Pruszkowie i Żbikowie, a 25 VIII 1912 r. odbyła się jej uroczysta inauguracja. Pruszkowska siedziba oraz plac treningowy mieściły na użyczonym nieodpłatnie przez hr. Potulickiego placu naprzeciw kościoła św. Kazimierza; zaś żbikowska na placu Chaima Orłowskiego między dzisiejszymi ul. Łączniczek AK i Pańską (na wysokości nr. 20). W jej pierwszym zarządzie znaleźli się hr. Potulicki (prezez), J. Troetzer (naczelnik, 12 ), T. Bagdach, M. Chełmiński, J. Augustynowicz, A. Głowacki, K. Piotrowski i J. Szczepkowski. Straż ogniowa była pierwszą oficjalną pruszkowską organizacją z polskim mundurem i musztrą, a także przykrywką dla działalności niepodległościowej. W jej szeregach znalazły się osoby związane ze zdelegalizowanym gniazdem „Sokoła”, którego program wykorzystywano w ćwiczeniach. Strażacy prowadzili także działalność wydawniczą: w 1912 r. ukazał się „Strażak” – pierwsze pruszkowskie czasopismo, a w latach 1913-1914 ukazywał się „Rocznik Straży Ogniowej Ochotniczej w Pruszkowie i Żbikowie”. Przy straży działała także tajna drużyna skautowa, a w okresie I wojny światowej komórka POW.

Punkt D: Fabryka ultramaryny

W latach 1905-1939 działała w Pruszkowie fabryka Ultramaryny E. Sommera i D. Nowera, których nazwiska znajdziemy m.in. w gronie fundatorów czytelni. W okresie przed I wojną żydowska społeczność Pruszkowa nie była liczna, ale także wśród niej znalazły się osoby wspierające modernizację miasta i działania niepodległościowe. C. Orłowski wspierał Straż Ogniową 20 , a w szeregach POW działał J. Rozenowicz.

Punkt E: Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich

W latach 1906-1914 w Pruszkowie działało XX Koło Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich – związana z kościołem katolickim apolityczna organizacja, troszcząca się o doskonalenie zawodowe, podnoszenie poziomu moralnego, materialnego, kulturalnego i umysłowego członków. Pruszkowskie koło miało siedzibę przy ul. Helenowskiej (dziś ul. Prusa 44), a od 1908 r. w zniszczonej w 1914 r. willi „Anielin” (dziś Park Anielin), gdzie powstał ośrodek kulturalno-rozrywkowy, w którym urządzano spotkania, bale, loterie fantowe i przedstawienia teatralne. Przy Kole działała orkiestra, chór, koło dramatyczne, biblioteka oraz kasa oszczędnościowa „Mrówka”.

Punkt F: Sklep Rady Miejscowej Opiekuńczej

W latach 1916-1928 w Pruszkowie działał miejscowy oddział Rady Główną Miejscowej (RMO) – polskiej organizacji niosącej pomoc materialną zubożonemu wojną społeczeństwu polskiemu (patrz: Siedzima RMO). Obok zarządzania instytucjami pomocowymi takimi jak kuchnie, bursy, szkoły czy szpitale Rada prowadziła także skład towarów, piekarnię i trzy sklepy, które sprzedawały artykuły po stałych, przystępnych cenach. Jeden z nich, prowadzony przez Stanisława Timme, mieścił się na rogu ul. Prusa i Niecałej. W międzywojniu, kiedy RMO zawiesiła działalność sklepów, S. Timme prowadził w tej samej lokalizacji sklep kolonialny.

Punkt G: Szkoła im. T. Kościuszki

W 1895 r. z inicjatywy hr. Potulickiego i S. Majewskiego, prawdopodobnie w domu przy ul. Szerokiej (patrz Dom Potulickiego przy ul. Szerokiej), założono pierwszą w Pruszkowie 1-klasową szkołę początkową. Oficjalnie językiem nauczania był j. rosyjski, ale nauczyciele łamali zakaz nauczania po polsku. Powołany w niej komitet szkolny był pierwszą instytucją samorządową w Pruszkowie. W 1905 r. szkoła brała udział w ogólnokrajowym strajku szkolnym, domagającym się prowadzenia nauczania w języku ojczystym. W tym samym roku dzięki pomocy finansowej założycieli, szkoła przeniosła się do murowanego jednopiętrowego budynku przy ul. Starowiejskiej, gdzie jej budynek stoi do dziś. W l. 1906-1907 legalnie działała tam Polska Macierz Szkolna, organizacja oświatowo-kulturalna krzewiąca polskość. W październiku 1917 r. szkole (i ulicy przy której się znajduje) nadano imię T. Kościuszki.

Punkt H: Pałacyk Sokoła

Wybudowany w 1876 r. przez I. Więckowskiego pałacyk kilkukrotnie zmieniał właścicieli. Częściowo zniszczony w czasie I wojny po jej zakończeniu zakupiony został przez gnieźnieńską Kurię Arcybiskupią i przekazany Stowarzyszeniu Księży Emerytów. Swoją potoczną nazwę zawdzięcza reaktywowanemu w Pruszkowie w międzywojniu Towarzystwu Gimnastycznemu „Sokół”, które od wczesnych lat 20. miało tu swoją siedzibę.

Punkt I: Bursa przy ul. Klonowej

W latach 1916-1928 w Pruszkowie działał miejscowy oddział Rady Główną Miejscowej (RMO) – polskiej organizacji niosącej pomoc materialną zubożonemu wojną społeczeństwu polskiemu (patrz: Siedzima RMO). W wojennej zawierusze szczególnie ucierpiały dzieci. Komitet Obywatelski w Pruszkowie raportował, że tylko po ostrzale artyleryjskim z 1914 r. w Pruszkowie przybyło ponad 200 sierot wojennych. Właśnie z myślą o nich powstawały bursy RMO., których pod koniec Wielkiej Wojny działało w mieście już kilkanaście (patrz: Trasa żbikowska – Bursa przy ul. Cichej, Bursy przy ul. Narodowej).

Punkt J: Fabryka Ołówków

Od 1895 r. w Pruszkowie działała fabryka ołówków „St. Majewski”. Jej założyciel Stanisław Majewski zapisał się w historii miasta jako zasłużony społecznik. Był fundatorem i współinicjatorem założenia pierwszej szkoły początkowej w Pruszkowie (patrz: Szkoła im. T. Kościuszki), a w 1903 r. dzięki jego staraniom przy ul. Ołówkowej 4 powstała szkoła dla dzieci pracowników fabryki. Uczyło się w niej ok. 50-60 dzieci – koszt nauki opłacał zakład. Przy fabryce otwarto też ochronkę dla młodszych dzieci, organizowano kolonie dla dzieci, a robotnikom wypłacano zapomogi finansowe. S. Majewski wspierał także finansowo działalność pierwszej pruszkowskiej biblioteki. W 1906 r. w fabryce odbyło się zebranie założycielskie koła Polskiej Macierzy Szkolnej – organizacji oświatowo-kulturalnej krzewiącej polskość. Wybrany na przewodniczącego spotkania S. Majewski apelował o utworzenie kursów dla analfabetów i uniwersytetu ludowego. Rok później czynnie włączył się w organizację budowy kościoła św. Kazimierza w Pruszkowie, finansowaną w dużej mierze przez pracowników fabryki. Społeczną działalność w odrodzonej Polsce kontynuował również jego syn Leszek, który w 1920 r. przejął zarząd nad fabryką. W międzywojniu w zakładzie kwitło życie kulturalne, sportowe i społeczne. Do dyspozycji pracowników pozostawała świetlica, sale gimnastyczna i koncertowo-teatralna, a także biblioteka.

Punkt K: Rada Miejscowa Opiekuńcza

9 VIII 1914 r. powołany został Komitet Obywatelski gminy Pruszków – jedna z pierwszych instytucji samorządowych w historii miasta. Na czele 11-osobowego zarządu stanęli J. Troetzer 12 i ks. W. Burakowski, a wkrótce powołano oddzielny Komitet dla Żbikowa i Tworek, w którego składzie znaleźli się J. Bielawski, H. Hoser, T. Bagdach, P. Kukliński i ks. G. Zawadzki. Zadaniem Komitetu było niesienie pomocy mieszkańcom częściowo zniszczonego w 1914 r. miasta. W jego ramach działały sekcje: wywiadowcza, sanitarna, szkolna, opałowa, pośrednictwa pracy, rozdawnictwa żywności i odzieży, bezpieczeństwa publicznego, gospodarcza, pożyczkowa, komisja nasienna i końska. Komitet utworzył bądź wspierał ok. 50 instytucji, m.in kuchnie przy ul. Ołówkowej i Narodowej, szpitale dla chorych, 2 ambulatoria, ochronki dla dzieci, 5 burs dla sierot, schronisko dla starców, herbaciarnie, punkty wydawania gorącej wody oraz łaźnię. Komitet przejął także zarząd nad 14 pruszkowskimi szkołami, a 1 I 1916 r. na mocy jego zarządzenia wprowadzono powszechny obowiązek szkolny dla pruszkowskich dzieci. Ponadto Komitet prowadził kursy dla analfabetów, wspierał finansowo straż ogniową i czytelnię, a także przeprowadzał sanitarne akcje profilaktyczne, organizując szczepienia przeciw chorobom zakaźnym, dezynfekcje czy wywóz nieczystości z miasta. Władzie niemieckie rozwiązały Komitet 31 I 1916 r., a jego obowiązki przejęła Rada Miejscowa Opiekuńcza. Obie instytucje stanowiły swoistą kuźnię przyszłych kadr samorządowych. Wielu z jej działaczy weszło w skład utworzonej w 1917 r. Rady Miejskiej, której pierwsze posiedzenie odbyło się w siedzibie RMO przy ul. Stalowej 20. Późniejszą siedzibą Magistratu był dom przy ul. Stalowej 3.

Punkt L: Fabryka pomp

Od 1903 r. do wybuchu I wojny światowej w Pruszkowie działała „Fabryka Maszyn, Odlewnia i Kotlarnia – Józef Troetzer i S-ka”, produkująca m.in. kotły parowe, konstrukcje żelazne, transmisje fabryczne, pompy, sikawki i inny sprzęt strażacki. Jej właścicielem był Józef Troetzer (1866-1937), syn warszawskiego przedsiębiorcy A. Troetzera, przemysłowiec i jedna z najbardziej zasłużonych postaci pierwszych dwóch dekad historii miasta. Wspierał organizację pierwszej pruszkowskiej biblioteki i elektryfikację osady fabrycznej Pruszków. Był jednym z inicjatorów powstania i pierwszym naczelnikiem Ochotniczej Straży Ogniowej, którą wyposażył z własnych środków w nowoczesny sprzęt strażacki. W czasie I wojny światowej czynnie działał w instytucjach charytatywnych i pomocowych, wspierających mieszkańców miasta i kraju: w l. 1914-1916 był przewodniczącym Komitetu Obywatelskiego Gminy Pruszków, a w l. 1916-1918 jednym z głównych działaczy powiatu warszawskiego w Radzie Głównej Opiekuńczej. Kiedy w 1916 r. Pruszków uzyskał prawa miejskie, J. Troetzer znalazł się w składzie pierwszej Rady Miejskiej.

Punkt M: Mechanicy Polscy z Ameryki

Ciekawym wątkiem pruszkowskiej działalności niepodległościowej była działalność Stowarzyszenia Mechaników Polskich z Ameryki. Stowarzyszenie zawiązała amerykańska Polonia w 1919 r. w Toledo w stanie Ohio, a jego celem było wspieranie niepodległego bytu odrodzonego państwa poprzez reemigrację i odbudowę polskiego przemysłu. Tego samego roku Stowarzyszenie zakupiła teren pobyłej fabryce Troetzera, a do Pruszkowa przybyli pierwsi reemigranci. W 1919 r. działalność rozpoczęła fabryka Stowarzyszenia Mechaników Polskich z Ameryki S.A., produkująca obrabiarki do metali – m.in. wiertarki, szlifierki, tokarki, a w latach 30. działka przeciwpancerne i przeciwlotnicze dla polskiego wojska. Od 1921 r. przy fabryce działała Szkoła Rzemieślniczo-Techniczna dla 100-140 uczniów. Z Ameryki reemigranci oprócz wiedzy technicznej przywieźli do Pruszkowa także westerny, jazz, pierwsze lodówki i amerykańską modę. Po II wojnie fabrykę znacjonalizowano i przekształcono w Zakłady 1 Maja.

Ze względu na bardzo małą rozdzielczość ekranu urządzenia na którym przeglądasz stronę, komentarze zostały ukryte.

Dodaj komentarz

Wymagane pola to: Podpis oraz adres e-mail. Twój adres e-mail nie będzie wyświetlany.